Θέλω επειγόντως... Halliday!


 Θέλω επειγόντως... Halliday!

Τίτλος κείμενο: Φιλίππου Μαρία
Από την πρώτη φορά που άρχισα να διδάσκω παρατήρησα την όχι και πολύ καλή εικόνα που είχαν τα περισσότερα παιδιά για την γραμματική. Κάθε φορά που ήθελα να εξηγήσω κάποιο γραμματικό φαινόμενο και έπιανα τον παραδοσιακό μαρκαδόρο και πλησίαζα τον άσπρο πίνακα ή τώρα πια τον hi-tech μαρκαδόρο και πλησιάζω τον διαδραστικό πίνακα, είναι λες και το μυρίζονταν ότι πρόκειται να κάνουμε γραμματική. Με ένα μακρόσυρτο οχ!

και με το μυαλό μάλλον έξω από την τάξη άνοιγαν το τετράδιο της γραμματικής και άραζαν στα καρεκλάκια τους. Επίσης, πολύ συχνά μου εξέφραζαν την αρνητική άποψη που έχουν για τη γλώσσα και τα αρχαία στο σχολείο, γιατί είναι "γεμάτα γραμματική", όπως χαρακτηριστικά λένε! Κάποιες φορές αντιλαμβανόμουν άμεσα τη δυσαρέσκειά τους. Κάποιες άλλες τα πράγματα ήταν καλύτερα. Αναμφισβήτητα ένιωθα ότι υπήρχαν φορές που η ώρα της γραμματικής περνούσε πιο ευχάριστα τόσο για μένα όσο και για εκείνα. Ήταν οι φορές που ένιωθα ότι έκανα καλύτερα τη δουλειά μου, γιατί θεωρούσα πως η βαρεμάρα τους ή όχι εξαρτάται αποκλειστικά από μένα γιατί έτσι κι αλλιώς αντιπαθούν την γραμματική. Μέχρι που ήρθε ο κύριος Μ.Α.Κ. Halliday (ή μάλλον εγώ έπιασα στα χέρια μου άρθρα του) να μου πει ότι το μόνο πράγμα για το οποίο μπορούμε να είμαστε σίγουροι είναι ότι τα παιδιά πραγματικά βρίσκουν ενδιαφέρουσα τη μελέτη της γλώσσας! Και πώς να μην την βρίσκουν, σκέφτηκα, αφού μετά τα τρία πρώτα χρόνια της ζωής τους και την προσπάθεια τους να μάθουν να μιλούν, έρχεται ο πρώτος γραμματισμός, η εκμάθηση της γραφής και της ανάγνωσης δηλαδή, που κάνουν τα παιδιά να αποκτούν ενσυνείδητη γνώση όσων μέχρι τότε είχαν μάθει προφορικά και εσωτερικεύσει. Φανταστείτε τώρα ότι βρίσκουν τρόπο να εκφράσουν αυτά που έχουν εσωτερικεύσει όχι μόνο στην μητρική τους αλλά και σε άλλη γλώσσα!

 Το βασικό ζήτημα το οποίο  ο M.A.K. Halliday προσπαθεί να διαλευκάνει και να δώσει απαντήσεις τίθεται υπό το ερώτημα "Για ποιο λόγο πρέπει να διδάσκεται η γραμματική" ή διαφορετικά "Για ποιό λόγο οι μαθητές-τριες είναι σημαντικό να λαμβάνουν "γνώση για τη γλώσσα" (knowledge about language), δηλαδή γνώση για τη γραμματική της γλώσσας. Την τεκμηρίωση αυτής της απάντησης ακολουθεί η απάντηση στην ερώτηση «Πώς πρέπει να διδάσκεται η γραμματική» ή «για ποια γραμματική μιλάμε», ώστε οι μαθητές-τριες να αποκτούν γλωσσική συνειδητότητα (language awareness), όπως ορίζεται διαφορετικά.

Στην προσπάθεια του να απαντήσει στο πρώτο ερώτημα έρχεται αντιμέτωπος με το ζήτημα της πρακτικής χρησιμότητας της γραμματικής και τους καθόλου πρωτοφανείς ενδοιασμούς των εκπαιδευτικών για την αρωγή της γραμματικής όχι μόνο στη σχολική αλλά και την κοινωνική ζωή των διδασκόμενων. Ο Halliday αναγνωρίζει την αναγκαιότητα διδασκαλίας χρήσιμων για την μετέπειτα ζωή των μαθητών αντικειμένων αλλά ταυτόχρονα συνειδητοποιεί πως η έννοια της χρησιμότητας ερμηνεύεται συνήθως διαφορετικά από τις εκπαιδευτικές αρχές απ' ότι από τους ίδιους τους εκπαιδευτικούς και τους μελετητές της γλώσσας, αντιμετωπίζοντας έτσι τον γραμματισμό σαφώς ως ένα ιδεολογικό και πολιτικό κατασκεύασμα Για να απαντήσει λοιπόν στο ερώτημα γιατί πρέπει να αποκτάται γνώση για τη γλώσσα, πρέπει να ξεκαθαρίσει πρωτίστως ότι η διδασκαλία της γραμματικής είναι πράγματι χρήσιμη.  Ως εκπαιδευτικός και μελετητής της γλώσσας παραθέτει τις δικές του εμπειρίες αλλά και αυτές συγγενικών του προσώπων (ο πατέρας του ήταν επίσης εκπαιδευτικός) για να αποδείξει πως τα εκάστοτε Υπουργεία Παιδείας και οι πολιτικοί αρχηγοί υπαγόρευαν στα σχολεία να προσφέρουν προγράμματα μαθημάτων με πρακτική αξία. Σύμφωνα με την άποψή του, η διδασκαλία και κατ’ επέκταση η γνώση της γραμματικής κάθε άλλο παρά μη χρήσιμη μπορεί να είναι. Η προσωπική του θέση είναι πως τα παιδιά πρέπει να αποκτούν γνώση για τη γλώσσα, γιατί η γνώση αυτή είναι χρήσιμη ως μέρος της γενικότερης παιδείας τους ως υπεύθυνων πολιτών. Όπως τα παιδιά μαθαίνουν για τον κύκλο του νερού ή το σύμπαν έτσι πρέπει να μαθαίνουν και για την εξέλιξη της γλώσσας, τι συμβαίνει στο λόγο σε περίπτωση ασθένειας ή τραυματισμού, τι επιτυγχάνουμε μέσω της γλώσσας, πώς μπορεί να διαφέρει η γλώσσα διαφορετικών κοινωνικών ομάδων, ποια είναι η σχέση της με άλλους τρόπους σημείωσης κ.τ.λ. έτσι ώστε να μπορούν να κατανοήσουν πως χρησιμοποιούμε τη γλώσσα ως μέλη μιας κοινωνίας. Ο Halliday υπογραμμίζει τη χρησιμότητα και συμβολή της γνώσης για τη γλώσσα στο μακροπρόθεσμο στόχο της δημιουργίας μιας πιο δίκαιης και αρμονικής κοινωνίας. Λαμβάνοντας υπόψη ότι τα τρία πρώτα χρόνια της σχολικής εκπαίδευσης στηρίζονται κατά κύριο λόγο στην απόκτηση γνώσης για τη γλώσσα, όταν πλέον τα παιδιά μαθαίνουν γραφή κι ανάγνωση, αποδεικνύεται και η βραχυπρόθεσμη χρησιμότητα της γνώσης αυτής. Έτσι, ο γραμματισμός απαιτεί και παράλληλα προκαλεί σημαντική γλωσσική συνειδητότητα και η γλωσσική συνειδητότητα με τη σειρά της διαμορφώνει και διαμορφώνεται από το κοινωνικό περιβάλλον. Και πώς μπορεί κάτι από τη στιγμή που έχει τόσο άμεση εφαρμογή στο κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο ζούμε να μην είναι χρήσιμο;  Πέρα όμως από τον αρχικό γραμματισμό, υπάρχουν κι άλλοι τομείς της εκπαίδευσης, για τους οποίους η γνώση για τη γλώσσα έχει τόσο μεγάλη σημασία, όπως είναι η συγγραφή εκθέσεων και δοκιμίων, η ανάγνωση λογοτεχνίας (με την έννοια της κατανόησης λογοτεχνικών κειμένων), η εκμάθηση ξένων γλωσσών και η μελέτη άλλων γνωστικών αντικειμένων του σχολικού προγράμματος (όπως η φυσική, τα μαθηματικά, η γεωγραφία κ.α) Άκρως ενδιαφέρον να διδάσκεις γεωγραφία για παράδειγμα και να έχεις την γραμματική σε πρώτο πλάνο!

Πέρα από όλα αυτά, κι ενώ, όπως ειπώθηκε, ο Halliday τονίζει πως οι γλωσσικές στρατηγικές και πολιτικές ιδεολογίες δεν συγκλίνουν πάντοτε με την έννοια της χρησιμότητας που εννοεί ο ίδιος, το γεγονός ότι τα παιδιά βρίσκουν συναρπαστική και προκλητική τη μελέτη της γλώσσας είναι αναμφισβήτητο. Η γραμματική που προτείνει ο Halliday στηρίζεται σε διαφορετικές αντιλήψεις από εκείνες άλλων γνωστών γλωσσολογικών ρευμάτων, όπως ο Δομισμός ή η Γενετική Μετασχηματιστική Γραμματική, όπου βασικό στοιχείο της θεωρίας τους είναι τα τυπικά στοιχεία της γλώσσας και ο συνδυασμός τους βάσει κανόνων. Αντίθετα, ο Halliday μιλάει για μια γραμματική, η οποία στηρίζεται στη κοινωνική θεώρηση της γλώσσας, σύμφωνα με την οποία η γλώσσα συνιστά σημαντική πηγή κατασκευής και ανταλλαγής νοημάτων. Σύμφωνα με τον ίδιο, οι άνθρωποι κατασκευάζουμε και ανταλλάσουμε μεταξύ μας νοήματα προκειμένου να κατανοήσουμε το περιβάλλον μας, τους γύρω μας αλλά και τον ίδιο τον εαυτό μας.

Η Συστημική Λειτουργική Γραμματική είναι μια γραμματική προσανατολισμένη στη λειτουργία των γλωσσικών στοιχείων και όχι σε τυποποιημένους κανόνες, δίνει έμφαση στη σημασία και όχι στη δομή, όπως προτείνουν άλλα γλωσσολογικά μοντέλα. Με την Συστημική Λειτουργική Γραμματική η γλώσσα ερμηνεύεται ως ένα σύστημα σημασιών, οι οποίες πραγματώνονται από τύπους και οι δομές εκλαμβάνονται ως οι πραγματώσεις αυτών των σημασιών. Ο Halliday μας προτρέπει να αφήσουμε στην άκρη ανεξήγητους πολλές φορές κανόνες που στα μάτια των παιδιών μοιάζουν όχι μόνο δύσκολοι αλλά και βαρετοί, και να ενδυναμώσουμε τη θέση της γραμματικής στο σύνολο του σχολικού προγράμματος. Νομίζω πως όλο αυτό θα ήταν ωραίο να γίνει αν αλλάζαμε τον τρόπο που βλέπουμε την εκπαιδευτική διαδικασία στο σύνολό της, όχι δηλαδή μόνο από την άποψη του πώς διδάσκεται η γραμματική αλλά λαμβάνοντας υπόψη και το ρόλο του εκπαιδευτικού. Ένας από τους σημαντικότερους ανθρώπους που έχω γνωρίσει στη ζωή μου, μου είχε πει πριν καιρό να διαβάσω τον «Δάσκαλο» του Μπρέχτ! Διαβάστε το και θα καταλάβετε τι εννοώ!
 stmetafrasti.blogspot.gr

Διαβάστε το άρθρο του Haliday μεταφρασμένο στα ελληνικά:   "Η ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ"

Δεν υπάρχουν σχόλια: